Las latem i las zimą to dwa różne miejsca

W lipcu nocleg w lesie wygląda niegroźnie. Ciepło, jasno do późna, sucho. W listopadzie to samo miejsce potrafi wychłodzić dorosłego człowieka w kilka godzin, mimo że termometr pokazuje kilka stopni powyżej zera. Ludzie planują wyjście w teren tak, jakby las był jednym stałym miejscem. Nie jest. Zmienia się długość dnia, temperatura gruntu, wilgotność i to, ile czasu masz na postawienie schronienia, zanim zrobi się ciemno.

Jeśli kiedykolwiek miałbyś spać poza domem nie dla przyjemności, tylko dlatego, że tak wyszło, to jedna decyzja waży najwięcej: o której godzinie przestajesz iść i zaczynasz się urządzać.

Dlaczego zimno nie potrzebuje mrozu

Wychłodzenie kojarzy się z siarczystym mrozem. W praktyce najczęściej dopada ludzi przy kilku stopniach powyżej zera, gdy do tego dochodzi wilgoć i wiatr. Mokre ubranie przestaje izolować, wiatr zabiera ciepło z powierzchni skóry, a organizm zaczyna oddawać więcej ciepła, niż jest w stanie wyprodukować.

Drugie źródło strat jest pod tobą. Grunt odbiera ciepło znacznie skuteczniej niż powietrze. Człowiek leżący bezpośrednio na ziemi wychładza się szybciej niż ten sam człowiek siedzący na kawałku izolacji. Dlatego w praktyce ważniejsze od dachu nad głową bywa to, co masz pod plecami: karimata, gałęzie iglaste, sucha ściółka, złożony plecak.

Trzecia sprawa to jedzenie i woda. Organizm bez paliwa gorzej się grzeje, a odwodniony gorzej znosi zarówno zimno, jak i upał. To dlatego zimowe wyjście, w którym „nie chce się pić”, potrafi zaskoczyć bardziej niż lipcowy upał.

Co zmienia się w każdej porze roku

Poniżej zestawienie tego, co realnie decyduje o nocy w terenie w naszym klimacie.

Godzina, o której przestajesz iść

Najczęstszy błąd nie polega na braku sprzętu. Polega na tym, że ludzie idą o godzinę za długo. Ta godzina wygląda niewinnie: jeszcze widać ścieżkę, jeszcze da się iść. Kończy się tym, że schronienie stawiasz po ciemku, mokry od potu, przy spadającej temperaturze.

Prosta zasada, która działa przez cały rok: zatrzymujesz się na tyle wcześnie, żeby mieć pełną godzinę światła na urządzenie się. Latem to będzie późny wieczór, w listopadzie wczesne popołudnie. Nie chodzi o godzinę z zegarka, tylko o zapas światła.

W tej godzinie robisz cztery rzeczy w tej kolejności: wybierasz miejsce, robisz izolację od gruntu, stawiasz osłonę od wiatru i deszczu, dopiero potem zajmujesz się ogniem i jedzeniem. Kolejność jest ważna, bo ognisko rozpalone przed zbudowaniem legowiska daje przyjemność, a nie bezpieczeństwo.

Wybór miejsca: co odrzucasz od razu

Zanim zaczniesz szukać idealnego miejsca, wykreśl te, które są kłopotliwe:

• Dno doliny i brzeg strumienia. Zimne powietrze spływa w dół, wilgoć zbiera się nisko, a poziom wody potrafi wzrosnąć w nocy po opadach wyżej w zlewni.
• Otwarta grań i przełęcz. Wiatr zabiera ciepło szybciej niż cokolwiek innego.
• Pod pojedynczym, wysokim drzewem. Przy burzy to najgorsze możliwe miejsce, a suche gałęzie potrafią spaść bez wiatru.
• Zagłębienia, w których stoi woda. Nawet jeśli teraz jest sucho, po deszczu obudzisz się w kałuży.

Zostaje Ci zwykle stok o łagodnym nachyleniu, osłonięty od przeważającego wiatru, z suchym podłożem i materiałem na izolację w zasięgu ręki. To wystarczy. Nie szukaj miejsca idealnego, szukaj wystarczającego i przestań szukać, gdy je znajdziesz.

Izolacja od gruntu, czyli rzecz, którą wszyscy pomijają

Jeżeli masz zapamiętać z tego tekstu jedno zdanie, niech to będzie to: materac jest ważniejszy niż śpiwór. Śpiwór zatrzymuje ciepło wokół Ciebie, ale pod ciężarem ciała jego wypełnienie się zgniata i przestaje izolować. Pod plecami zostaje cienka warstwa, przez którą grunt wyciąga ciepło całą noc.

Warstwa izolacji to karimata, a jeśli jej nie masz: gałęzie iglaste ułożone gęsto i grubo, sucha ściółka, trawa, tektura, plecak i wszystko, co oddziela ciało od ziemi. Warstwa musi być grubsza, niż wydaje się rozsądne, bo ugniecie się pod ciężarem. Rób ją szerszą niż Twoje ramiona i dłuższą niż od barków do bioder.

Ubranie: mokre od potu jest gorsze niż mokre od deszczu

Przy marszu produkujesz dużo ciepła i łatwo się spocić. Po zatrzymaniu ten sam pot zaczyna cię wychładzać. Dlatego zasada brzmi: przed wysiłkiem zdejmij warstwę, po zatrzymaniu natychmiast załóż suchą. Suche skarpety i sucha koszulka trzymane w wodoodpornym woreczku to najtańsza rzecz, jaka realnie zmienia noc.

Czapka nie jest dodatkiem. Głowa i szyja oddają dużo ciepła, a ich zakrycie jest najszybszym sposobem na jego zatrzymanie, gdy nie masz już czym się okryć.

Dziecko i osoba starsza: inna arytmetyka

Dziecko ma większą powierzchnię ciała w stosunku do masy i wychładza się szybciej, a rzadko mówi o tym wprost, bo jest zajęte albo zmęczone. Osoba starsza może mieć słabsze odczuwanie zimna i wolniejsze krążenie w dłoniach i stopach. W obu przypadkach nie czekasz, aż ktoś zgłosi problem. Sprawdzasz sam: dłonie, stopy, mowa, zachowanie.

Praktycznie oznacza to krótsze odcinki marszu, częstsze postoje z suchą warstwą i wcześniejsze zatrzymanie się na noc. Grupa idzie w tempie osoby najwolniejszej, a nie najszybszej.

Checklista: nocleg w terenie o każdej porze roku

• Zatrzymuję się z pełną godziną światła w zapasie.
• Miejsce: nie w dolinie, nie na grani, nie w zagłębieniu, nie pod samotnym drzewem.
• Izolacja od gruntu grubsza, niż wydaje się potrzebna, szersza niż ramiona.
• Osłona od wiatru i deszczu, zanim zajmę się ogniem.
• Sucha koszulka i suche skarpety zaraz po zatrzymaniu.
• Czapka na głowę, gdy tylko temperatura spada.
• Ciepły napój, jeśli mam z czego, i coś do zjedzenia przed snem.
• Dziecko i senior sprawdzani przeze mnie, nie na zgłoszenie.
• Rano: wszystko mokre suszy się przy pierwszej okazji, zanim ruszę dalej.

Gdzie kończy się ten tekst

Ten tekst nie zastąpi decyzji podejmowanej na miejscu. Jeżeli ktoś w grupie jest wychłodzony, splątany, przestaje sensownie odpowiadać albo ma zaburzenia równowagi, to nie jest moment na budowanie schronienia, tylko na wezwanie pomocy. W górach obowiązują numery ratownictwa górskiego, wszędzie działa numer alarmowy 112. Przy urazach i przy podejrzeniu hipotermii decyduje służba, nie ten tekst.

Od czytania do własnego planu

Jeśli ten temat jest Ci bliski, najprostszy następny krok to spisać własne warunki: gdzie realnie mógłbyś się zatrzymać, co masz w plecaku na izolację i o której godzinie o tej porze roku robi się u ciebie ciemno. Materiał Schronienie w lesie i w górach prowadzi przez to krok po kroku, z sekcjami osobno na wiosnę, lato, jesień i zimę oraz miejscem na wasze ustalenia.