Nie brak jedzenia kończy marsz. Kończą go stopy

Gdy ludzie planują dłuższe wyjście, myślą o zapasach, o pogodzie, o sprzęcie. Prawie nikt nie myśli o skórze na piętach. Tymczasem w realnych sytuacjach, na wędrówkach, ewakuacjach i pracach po powodzi, to właśnie stopy najczęściej decydują o tym, ile kilometrów zrobi grupa i czy w ogóle ruszy dalej następnego dnia.

Otarcie zaczyna się jako drobiazg. Po dwóch godzinach jest raną. Po dobie w mokrym bucie potrafi zatrzymać dorosłego człowieka skuteczniej niż zwichnięta kostka.

Jak powstaje otarcie i dlaczego zawsze zaskakuje

Otarcie to efekt trzech rzeczy naraz: tarcia, wilgoci i ciepła. But, który jest idealny na krótkim spacerze, przy dłuższym marszu z obciążeniem zaczyna pracować inaczej. Stopa puchnie, skarpeta się przesuwa, wilgoć zmiękcza naskórek, a zmiękczona skóra ściera się wielokrotnie szybciej.

Dlatego problemem nie jest „słaby but”, tylko brak reakcji na pierwszy sygnał. Ten sygnał to gorące miejsce: punkt, w którym czujesz ciepło albo pieczenie, jeszcze bez bólu. Wtedy interwencja zajmuje trzy minuty. Godzinę później jest już pęcherz, a pół dnia później otwarta rana.

Zasada trzech minut

Gdy czujesz gorące miejsce, zatrzymujesz grupę i zdejmujesz but. To wszystko. Nie „na najbliższym postoju”, nie „za kilometr”. Grupa czeka trzy minuty, bo alternatywą jest tempo spadające do połowy przez resztę drogi.

Co robisz w tych trzech minutach: zdejmujesz but i skarpetę, wycierasz stopę do sucha, sprawdzasz, czy w bucie nie ma kamyka albo zagniecionej skarpety, naklejasz plaster albo opatrunek na gładko, zakładasz suchą skarpetę, jeśli masz. Potem idziesz dalej.

Skarpety są ważniejsze niż buty

Buty masz takie, jakie masz, i w sytuacji awaryjnej nie będziesz ich zmieniał. Skarpety możesz mieć zapasowe i to one robią różnicę. Mokra skarpeta to gwarancja otarć. Sucha skarpeta to najtańsza profilaktyka, jaką da się zabrać.

Praktycznie: dwie pary zapasowe w wodoodpornym woreczku. Zmiana na każdym dłuższym postoju. Mokre skarpety suszysz na plecaku podczas marszu albo przy ognisku, ale nie bezpośrednio nad płomieniem. Jedna para jest zawsze nienaruszalna: ta na noc. Śpi się w suchych skarpetach, zawsze.

Zwróć uwagę na szwy i zagniecenia. Skarpeta zagnieciona w bucie ściera skórę w kilkanaście minut.

Co robić, gdy pęcherz już jest

Zasada ogólna: pęcherz nienaruszony jest lepszą osłoną niż jakikolwiek opatrunek. Jeśli da się iść, zabezpieczasz go tak, żeby nie pękł: opatrunek wokół, nie na, albo miękka osłona zmniejszająca tarcie.

Jeśli pęcherz pękł, traktujesz to jak ranę: czysto, sucho, opatrunek, obserwacja. Zaczerwienienie rozchodzące się poza ranę, narastający ból, obrzęk, gorączka albo wysięk to sygnały, przy których potrzebna jest pomoc medyczna, a nie kolejny plaster.

U osoby z cukrzycą albo zaburzeniami czucia w stopach każde uszkodzenie skóry traktuje się poważnie od początku i konsultuje wcześniej, a nie później.

Mokro przez wiele godzin: osobny problem

Długotrwałe przebywanie w mokrym obuwiu uszkadza skórę stóp nawet bez otarć. Skóra blednie, marszczy się, staje się wrażliwa, pojawia się ból i drętwienie. To nie jest kwestia kilku godzin, tylko wielu, ale w warunkach powodziowych, przy pracach porządkowych albo w podmokłym terenie zdarza się to realnie.

Przeciwdziałanie jest proste i nudne: zdejmować buty przy każdej okazji, przewietrzać i suszyć stopy, zmieniać skarpety, w nocy trzymać stopy w suchym i ciepłym. To jedna z tych czynności, które wszyscy znają i prawie nikt nie robi, dopóki nie zaboli.

Tempo grupy to tempo najsłabszej pary stóp

Dziecko ma mniejsze stopy, szybciej się męczy i rzadziej zgłasza dyskomfort, dopóki nie zaboli. Osoba starsza może mieć gorsze czucie i cieńszą skórę. Człowiek niosący najcięższy plecak obciąża stopy najbardziej.

Praktycznie: postoje wyznaczasz nie po odległości, tylko po czasie, i przy każdym pytasz wprost o stopy. Pytanie „jak stopy?” działa lepiej niż „wszystko w porządku?”, bo nikt nie odpowie na to drugie „nie”.

Przygotowanie stóp zaczyna się przed wyjściem

Nowe buty założone pierwszy raz na długi marsz to najprostszy sposób na otarcia. Buty potrzebują rozchodzenia: kilku krótszych wyjść, podczas których skóra i stopa dopasowują się do siebie. Jeżeli masz w domu buty „na wszelki wypadek”, w których nigdy nie chodziłeś, to nie jest sprzęt, tylko założenie.

Druga rzecz to rozmiar. Stopa w marszu puchnie, zwłaszcza w upale i przy obciążeniu. But dobrany idealnie na sklepowej podłodze bywa za ciasny po trzech godzinach. Zapas na palcach jest potrzebny szczególnie przy schodzeniu w dół, bo tam palce dochodzą do przodu buta przy każdym kroku.

Trzecia: paznokcie. Za długie paznokcie u stóp przy schodzeniu obijają się o but i potrafią doprowadzić do krwiaka pod płytką. Skrócone przed wyjściem to drobiazg, który oszczędza tygodni bólu.

Czwarta: sznurowanie. Luźniej na podbiciu przy podejściu, ciaśniej przy zejściu, żeby stopa nie jechała do przodu. To trzydzieści sekund przed zmianą charakteru trasy.

Co realnie mieć przy sobie na stopy

• Plastry na otarcia w dwóch rozmiarach i zwykły przylepiec w rolce, który trzyma nawet na wilgotnej skórze.
• Opatrunki jałowe i coś do odkażania: pęcherz, który pękł, jest raną.
• Dwie pary skarpet zapasowych, jedna nienaruszalna na noc.
• Nożyczki albo scyzoryk z nożyczkami do przycięcia opatrunku.
• Woreczek na mokre rzeczy, żeby nie zamoczyły reszty plecaka.

To wszystko mieści się w małym woreczku i waży tyle, co jedna konserwa. W praktyce ratuje więcej dni marszu niż jakikolwiek inny element wyposażenia o podobnej masie.

Kleszcze, czyli druga rzecz, którą sprawdza się wieczorem

Skoro i tak zdejmujesz buty wieczorem, to ten sam moment jest właściwy na przegląd skóry. Kleszcze najczęściej wybierają miejsca ciepłe i osłonięte: pod kolanami, w pachwinach, na linii bielizny, za uszami, u dzieci także na głowie.

Kleszcza usuwa się jak najszybciej, chwytając jak najbliżej skóry i wyciągając zdecydowanie, bez smarowania go czymkolwiek i bez wykręcania na siłę. Miejsce po usunięciu odkażasz i zapisujesz datę oraz miejsce wkłucia. Jeśli w kolejnych dniach albo tygodniach pojawi się rozszerzająca się zmiana skórna, gorączka albo złe samopoczucie, to jest powód do kontaktu z lekarzem, a informacja o dacie i miejscu wkłucia bardzo mu pomoże.

Checklista stóp

• Dwie pary zapasowych skarpet w wodoodpornym woreczku.
• Jedna para nienaruszalna, tylko na noc.
• Plastry i opatrunki na otarcia w miejscu, do którego sięgam bez rozpakowywania plecaka.
• Reakcja na gorące miejsce natychmiast, nie na następnym postoju.
• Postoje wyznaczane po czasie, z pytaniem wprost o stopy.
• Buty zdejmowane przy każdej dłuższej przerwie, stopy suszone.
• Wieczorny przegląd skóry: otarcia i kleszcze przy tej samej okazji.
• Zapisana data i miejsce wkłucia, jeśli kleszcz był.

Granice tego tekstu

To jest materiał o zapobieganiu i o pierwszej reakcji, nie o leczeniu. Rana, która się nie goi, narastający ból, obrzęk, gorączka, rozszerzające się zaczerwienienie, a także każde uszkodzenie stopy u osoby z cukrzycą lub zaburzeniami czucia wymagają kontaktu z lekarzem. Przy nagłym pogorszeniu stanu dzwonisz pod numer alarmowy 112, a w górach pod numer ratownictwa górskiego.

Zrób jedną rzecz dzisiaj

Sprawdź, czy w Twoim plecaku albo w torbie na wyjście są dwie pary suchych skarpet i plastry na otarcia. Jeśli ich nie ma, to jest najtańsza poprawa gotowości, jaką możesz zrobić w pięć minut. Materiał Zdrowie w terenie rozpisuje stopy, wychłodzenie, przegrzanie, kleszcze i urazy, z kartą szybkiego działania do wydrukowania i miejscem na wasze uwagi.