Pierwsza pomoc w kryzysie: co robić, zanim przyjedzie pogotowie

Najpierw bezpieczeństwo, potem pomoc

Ten wpis nie zastępuje kursu pierwszej pomocy, ćwiczeń praktycznych ani wezwania pogotowia. W prawdziwej sytuacji najważniejsza zasada jest prosta: jeśli masz jakąkolwiek wątpliwość, dzwoń pod 112 i słuchaj dyspozytora.

W kryzysie człowiek chce od razu coś zrobić. To dobry odruch, ale zła kolejność może skrzywdzić Ciebie i poszkodowanego. Nie wbiegasz pod prąd, do dymu, pod niestabilne elementy, na lód ani w miejsce, gdzie sam za chwilę będziesz potrzebować ratunku. Najpierw patrzysz, czy miejsce jest bezpieczne.

1. Zatrzymaj się i oceń otoczenie.
2. Jeśli jest zagrożenie, nie podchodź bez zabezpieczenia.
3. Zawołaj innych ludzi do pomocy.
4. Podejdź dopiero wtedy, gdy nie dokładasz kolejnej ofiary.

Laik ma robić rzeczy proste, szybkie i bezpieczne: wezwać pomoc, ocenić oddech, rozpocząć RKO, ucisnąć krwotok, ułożyć osobę oddychającą prawidłowo. Sprzęt specjalistyczny, leki i decyzje medyczne zostają dla osób przeszkolonych albo służb.

Ocena poszkodowanego: nie zgaduj oddechu

Pierwsze sekundy decydują, czy zaczniesz właściwe działanie. Podejdź, głośno zapytaj: „Czy wszystko w porządku?”, delikatnie potrząśnij za ramiona. Brak reakcji oznacza, że wołasz o pomoc i organizujesz telefon pod 112.

1. Udrożnij drogi oddechowe: odchyl głowę do tyłu i unieś brodę.
2. Oceń oddech maksymalnie przez 10 sekund.
3. Patrz na ruch klatki, słuchaj oddechu i próbuj go wyczuć.
4. Jeśli nie masz pewności, że oddech jest prawidłowy, traktuj to jak brak oddechu.

Oddech agonalny bardzo często myli świadków. To mogą być pojedyncze westchnięcia, rzężenie, dziwne łapanie powietrza albo bardzo nieregularny oddech. To nie jest normalne oddychanie. U nieprzytomnej osoby taki oddech oznacza, że zaczynasz RKO, a nie układasz ją spokojnie na boku.

RKO dorosłego: twarda kolejność

Jeżeli dorosły jest nieprzytomny i nie oddycha prawidłowo, rozpoczynasz resuscytację. Uciskasz środek klatki piersiowej, czyli dolną połowę mostka. Ręce trzymasz prosto, barki nad dłońmi, a po każdym ucisku pozwalasz klatce wrócić do góry.

1. Uciskaj na głębokość 5-6 cm.
2. Utrzymuj tempo 100-120 ucisków na minutę.
3. Jeśli umiesz i chcesz wykonywać oddechy, rób 30 ucisków i 2 wdechy.
4. Jeśli nie umiesz, nie możesz albo boisz się wdechów, rób same uciski.
5. Zmieniaj osobę uciskającą co około 2 minuty, jeśli jest ktoś drugi.

Same uciski są lepsze niż stanie obok i czekanie. Jeżeli telefon jest na głośniku, dyspozytor może prowadzić Cię przez kolejne kroki. Nie przerywaj RKO na długie rozmowy, szukanie idealnej pozycji ani sprawdzanie pulsu, którego laik zwykle nie oceni wiarygodnie.

Dziecko i niemowlę: najpierw oddechy

U dziecka i niemowlęcia zatrzymanie krążenia częściej zaczyna się od problemu z oddychaniem, dlatego RKO startuje inaczej niż u dorosłego. Jeżeli dziecko jest nieprzytomne i nie oddycha prawidłowo, wykonaj 5 wstępnych wdechów ratowniczych, a dopiero potem uciski.

1. Po 5 wdechach uciskaj klatkę na około 1/3 jej głębokości.
2. Utrzymuj tempo 100-120 ucisków na minutę.
3. Stosuj proporcję 15:2, jeśli wykonujesz oddechy.
4. U niemowlęcia użyj dwóch palców jednej ręki albo techniki obejmowania klatki dwoma kciukami, gdy pomagają dwie osoby.

Jeśli nie czujesz się pewnie, dzwoń pod 112 i wykonuj polecenia dyspozytora. Przy dziecku szczególnie warto mieć wcześniej przećwiczone oddechy na kursie, bo sama teoria jest słaba, gdy ręce zaczynają drżeć.

AED: urządzenie mówi, co masz robić

AED używasz jak najszybciej u osoby nieprzytomnej, która nie oddycha prawidłowo. To sprzęt, ale jest zaprojektowany dla świadków zdarzenia. Włączasz urządzenie i wykonujesz polecenia głosowe. AED nie zastępuje RKO, tylko działa razem z nią.

• Jedną elektrodę przyklej pod prawym obojczykiem.
• Drugą przyklej po lewej stronie klatki, w linii pachowej środkowej.
• Jeśli klatka jest mokra, szybko ją osusz.
• Jeśli włosy uniemożliwiają przyklejenie elektrody, szybko usuń je w miejscu przyklejenia.
• Jeśli widzisz rozrusznik lub podobne urządzenie pod skórą, nie przyklejaj elektrody bezpośrednio na nim.

U dziecka, także niemowlęcia, AED również można użyć. Jeśli są elektrody pediatryczne albo tryb dziecięcy, użyj ich. Jeśli ich nie ma, użyj elektrod dla dorosłych i nie odkładaj defibrylacji.

Pozycja bezpieczna: tylko gdy oddech jest prawidłowy

Pozycja boczna jest dla osoby nieprzytomnej, która oddycha prawidłowo i nie wymaga RKO. Po ułożeniu stale kontrolujesz oddech, bo stan może się zmienić.

• Tak: nieprzytomny oddycha normalnie, nie ma wskazań do RKO.
• Nie: oddech jest agonalny, rzężący, pojedynczy albo niepewny.
• Ostrożnie: podejrzewasz uraz kręgosłupa i nie musisz ruszać poszkodowanego.

Jeżeli miejsce jest niebezpieczne, czasem trzeba przenieść człowieka mimo ryzyka urazu. To wyjątek wynikający z zagrożenia życia tu i teraz, nie normalna procedura.

Zadławienie: kaszel, plecy, uciski

Przy zadławieniu najpierw oceniasz, czy poszkodowany kaszle skutecznie. Jeśli kaszle, oddycha i może wydawać dźwięki, zachęcaj do kaszlu. Nie klep profilaktycznie człowieka, który sam usuwa przeszkodę.

1. Gdy kaszel jest nieskuteczny albo go nie ma, wykonuj do 5 uderzeń między łopatki.
2. Jeśli to nie pomaga, wykonuj do 5 ucisków nadbrzusza.
3. Powtarzaj działania do udrożnienia dróg oddechowych albo utraty przytomności.
4. Gdy poszkodowany traci przytomność, połóż go na plecach i rozpocznij RKO.

Nie wkładaj palców do ust na ślepo. Możesz wepchnąć ciało obce głębiej. Usuwasz tylko to, co wyraźnie widzisz i możesz bezpiecznie wyjąć.

U niemowlęcia fundamentalna różnica brzmi: nie uciskasz brzucha. Stosujesz do 5 uderzeń w plecy i do 5 ucisków klatki piersiowej. U kobiety w ciąży i osoby otyłej, zgodnie z powszechnie przyjętą praktyką ratowniczą, zamiast ucisków brzucha stosuje się uciski klatki piersiowej.

Krwotok: ucisk ma być mocny i stały

Przy silnym krwawieniu najważniejszy jest bezpośredni ucisk. Zakładasz rękawiczki, jeśli masz, przykładasz jałowy opatrunek albo czystą tkaninę i mocno uciskasz ranę. Nie odrywasz opatrunku co chwilę, żeby sprawdzić, czy „już dobrze”.

1. Uciskaj bezpośrednio ranę.
2. Załóż opatrunek uciskowy, jeśli możesz utrzymać mocny nacisk bandażem.
3. Dzwoń pod 112 przy krwotoku silnym, trudnym do opanowania albo po poważnym urazie.
4. Obserwuj objawy wstrząsu: bladość, zimną spoconą skórę, osłabienie, splątanie.

Staza taktyczna jest rozwiązaniem na krwotok z kończyny zagrażający życiu, którego nie da się opanować uciskiem. To sprzęt wymagający wiedzy, ale aktualne szkolenia pierwszej pomocy uczą jej użycia. Zakłada się ją 5-7 cm powyżej rany, nigdy na stawie, i zaciska aż krwawienie wyraźnie zwolni albo ustanie.

Najważniejsza zasada dla laika: założonej stazy nie luzujesz i nie zdejmujesz. Zapisujesz godzinę założenia, na przykład na skórze, kartce albo w telefonie. Zwolnienie stazy należy do personelu medycznego. Jeżeli w ranie tkwi ciało obce, nie wyjmuj go. Stabilizujesz je opatrunkami dookoła i czekasz na pomoc.

Oparzenia: chłodna woda, nie domowe sposoby

Oparzenie termiczne chłodzisz bieżącą chłodną wodą przez 20 minut. Woda ma być chłodna, nie lodowata, orientacyjnie około 15-20 C. Chłodzenie ma sens jak najszybciej, a efekt jest nadal wyraźny w ciągu 3 godzin od oparzenia.

• Nie smaruj masłem, tłuszczem, pastą ani „domowym sposobem”.
• Nie przykładaj lodu bezpośrednio do skóry.
• Nie przebijaj pęcherzy.
• Przy chemii płucz obficie wodą i zdejmij skażoną odzież lub biżuterię.
• Przy prądzie najpierw odłącz źródło prądu, dopiero potem dotykaj poszkodowanego.

Ciężkie są oparzenia rozległe, głębokie, chemiczne, elektryczne, na twarzy, w okolicy dróg oddechowych albo z objawami po wdychaniu dymu. Dłoń poszkodowanego z palcami to około 1% powierzchni ciała. Progi procentowe ciężkości różnią się w źródłach, więc w praktyce przy większej powierzchni, dziecku albo wątpliwości dzwonisz pod 112.

Złamania, głowa i kręgosłup

Przy podejrzeniu złamania nie nastawiasz, nie prostujesz na siłę i nie testujesz, „czy da się ruszać”. Stabilizujesz kończynę w pozycji zastanej. Możesz unieruchomić ją do sąsiedniej części ciała, na przykład nogę do nogi, jeśli to zmniejsza ból i ruch.

Przy złamaniu otwartym nie wciskasz kości z powrotem. Osłaniasz ranę jałowym opatrunkiem, ograniczasz ruch i wzywasz pomoc. Przy urazie głowy albo kręgosłupa najważniejsze jest ograniczenie ruchu głowy, szyi i tułowia.

• Alarm po urazie głowy: utrata przytomności, nawet krótka.
• Alarm: silny lub narastający ból głowy, wymioty, senność, splątanie.
• Alarm: nierówne źrenice, drgawki, krew lub płyn z nosa albo ucha.
• Alarm: osłabienie lub drętwienie kończyny.

Hipotermia i przegrzanie

Hipotermia to spadek temperatury głębokiej ciała poniżej 35 C. Laik działa łagodnie: chroni przed wiatrem, usuwa mokrą odzież, izoluje od ziemi, okrywa kocem termicznym i organizuje ewakuację. Osoby głęboko wychłodzonej nie rozcierasz agresywnie, nie pionizujesz gwałtownie i nie wkładasz nagle do gorącej wody.

Zasada, że głęboko wychłodzony poszkodowany może wymagać długiej resuscytacji aż do ogrzania, jest zasadą medyczną. To nie jest instrukcja dla laika, kiedy przerwać albo kontynuować RKO według własnego uznania. Decyzje o zakończeniu resuscytacji należą do służb i personelu medycznego.

Przy udarze cieplnym problemem są zaburzenia neurologiczne: splątanie, pobudzenie, utrata przytomności. Chłodzenie trzeba zacząć natychmiast. Najskuteczniejsze jest całkowite zanurzenie w chłodnej lub zimnej wodzie, jeśli jest dostępne i bezpieczne. Gdy go nie ma, przenieś osobę w cień, zdejmij zbędną odzież, polewaj zimną wodą i chłódź co najmniej 15 minut albo do ustąpienia objawów neurologicznych.

Stany nagłe: rozpoznaj i dzwoń

Przy zawale typowy jest ból lub ucisk w klatce piersiowej, promieniowanie do ręki, szczęki albo pleców, duszność i poty. Nietypowe objawy, częściej opisywane u kobiet, to ból w nadbrzuszu, zawroty głowy, silne zmęczenie, nudności, dezorientacja albo duszność bez bólu w klatce. Działanie: 112, pozycja półsiedząca, poluzowanie ubrania, nie zostawiasz osoby samej.

Przy udarze użyj FAST: Face, Arm, Speech, Time. Twarz opada, ręka słabnie, mowa jest zaburzona, czas oznacza natychmiastowy telefon pod 112. Do tego możesz pamiętać BE-FAST: nagła utrata równowagi i nagłe zaburzenia widzenia też są sygnałem alarmowym. Leczenie udaru ma okno czasowe, a leczenie rozpuszczające skrzep jest możliwe tylko w pierwszych godzinach od początku objawów i działa tym lepiej, im szybciej się zacznie. Dlatego nie czekasz, tylko od razu dzwonisz pod 112.

Przy napadzie drgawkowym nie wkładaj niczego do ust, nie przytrzymuj kończyn na siłę i nie podawaj wody ani leków w trakcie napadu. Odsuń przedmioty, o które osoba może się uderzyć. Po ustaniu drgawek ułóż ją na boku i poczekaj, aż odzyska pełną świadomość.

Przy hipoglikemii osoba przytomna może przyjąć doustnie 15-20 g glukozy lub cukru, a ocenę powtarza się po 15 minutach, jeśli brak poprawy. Jeśli osoba nie jest w pełni przytomna, nic nie podawaj do ust i dzwoń pod 112. Przy anafilaksji od razu dzwonisz pod 112, a adrenalina w autostrzykawce jest podawana domięśniowo w boczną powierzchnię uda. Druga dawka może być potrzebna po 5 minutach, jeśli objawy się utrzymują. To dotyczy osoby, która ma własną przepisaną autostrzykawkę albo opiekuna, który wie, co podaje.

Zatrucia, ukąszenia i użądlenia

Przy czadzie albo dymie najpierw wynosisz poszkodowanego na świeże powietrze, o ile możesz zrobić to bezpiecznie, i dzwonisz pod 112. Nie wracasz do źródła zatrucia. Objawy czadu mogą wyglądać jak grypa: ból głowy, zawroty, osłabienie, nudności, ból w klatce, splątanie.

Przy lekach i chemii nie prowokuj wymiotów u osoby nieprzytomnej, z zaburzoną świadomością ani po połknięciu substancji żrących. Możesz doprowadzić do zachłyśnięcia albo ponownego uszkodzenia przełyku. Dzwoń pod 112 i mów, co zostało połknięte, kiedy i w jakiej ilości, jeśli to wiesz.

• Kleszcz: usuń jak najszybciej cienką pęsetą lub kleszczokrętem, blisko skóry, ruchem wzdłuż osi wkłucia. Nie smaruj tłuszczem, alkoholem ani lakierem.
• Zmija: uspokój poszkodowanego, ogranicz ruch, unieruchom kończynę, zdejmij biżuterię i jedź pilnie do szpitala. Nie nacinaj, nie wysysaj i nie wyciskaj rany.
• Osa lub pszczoła: usuń żądło, jeśli jest, najlepiej zeskrobując. Chłódź miejsce. Obrzęk twarzy lub gardła, duszność albo pokrzywka to sygnał anafilaksji.

Tonięcie: najpierw tlen, ale bez dokładania ryzyka

Przy tonięciu przyczyną zatrzymania krążenia jest najpierw brak tlenu, dlatego u ratownika przeszkolonego RKO zaczyna się od 5 wdechów ratowniczych, a potem przechodzi do standardowych ucisków i oddechów. Jeżeli nie umiesz wykonywać wdechów, dzwoń pod 112 i rób to, co mówi dyspozytor.

Nie wskakuj bez planu do wody ani na załamujący się lód. Z bezpiecznej odległości podaj coś długiego: kij, linę, ubranie. Ratowanie tonącego bez zabezpieczenia może skończyć się dwiema ofiarami.

Gdy pomoc jest daleko

W terenie, górach albo po dużej awarii zmienia się czas. Nie robisz magicznych procedur, tylko dłużej utrzymujesz te same podstawy: bezpieczeństwo, oddech, krwotok, izolacja przed zimnem, ochrona kręgosłupa i kontakt ze służbami.

1. Dzwoń pod 112, a w górach także 985 lub 601 100 300.
2. Podaj dokładne miejsce, najlepiej współrzędne GPS.
3. Powiedz, co się stało, ile osób jest poszkodowanych i jaki jest ich stan.
4. Opisz pogodę, teren, dostęp i zagrożenia dla ratowników.
5. Nie przemieszczaj osoby z podejrzeniem urazu kręgosłupa, chyba że miejsce nadal zagraża życiu.

Apteczka: mniej gadżetów, więcej rzeczy używanych naprawdę

Dobra apteczka nie ma wyglądać imponująco. Ma pozwolić zrobić proste rzeczy w pierwszych minutach: ochronić siebie, zatamować krwotok, unieruchomić uraz, osłonić przed zimnem i wezwać pomoc.

• Rękawiczki jednorazowe.
• Nożyczki do cięcia odzieży i opatrunków.
• Duże jałowe kompresy i opatrunki uciskowe.
• Bandaż elastyczny i chusta trójkątna.
• Koc termiczny.
• Środek do dezynfekcji rąk.
• Instrukcja pierwszej pomocy i numery alarmowe.
• Staza taktyczna tylko wtedy, gdy wiesz, jak jej użyć.

Na końcu wróć do początku: ten tekst nie zastępuje kursu pierwszej pomocy, ćwiczeń na fantomie ani telefonu pod 112; przy wątpliwości dzwonisz i wykonujesz polecenia dyspozytora.

Spokojne listy wyposażenia i procedur znajdziesz też w materiałach „Domowa Apteczka Kryzysowa” oraz „Zdrowie w terenie”.